عوامل شیمیایی زیان آور در محیط کار:

عوامل شیمیایی زیان آور در محیط کار
عوامل شیمیایی در محیط کار در بر گیرنده تمام مواد اولیه ، مواد خام ، مواد واسطه و فراورده¬های اصلی ، که در صنعت به کار می¬روند یا تولید می¬شوند ، می¬باشند. این موادکه به شکل گاز ، مایع و یا جامد هستند ، ممکن است طبیعی یا مصنوعی بوده و دارای منشاء گیاهی ، حیوانی و یا سنتتیک ( معدنی یا آلی ) باشند . هر یک از این مواد دارای خطرات و زیان¬های مختص به خود است که در صورت تماس فرد با آن رخ می¬نمایند . زیان حاصل از آنها به نوع راه ورود ، مقدار و طول زمان تماس بستگی دارد.
مایعات بسیاری در صنعت وجود دارند که کارگران با آنها سر و کار داشته و در تماس هستند . تعدادی از این مایعات خورنده و سوزاننده بوده و شامل برخی از اسیدهای معدنی و یا آلی ، قلیاها و تعداد دیگری از مواد شیمیایی مانند پرهیدرول( آب اکسیژنه ) و ... می¬باشند . سایر مایعات صنعتی برحسب تقسیم بندی شیمیایی ممکن است دارای اسامی خاص ومعینی باشند مانند روغن¬ها ، الکل¬ها ، حلال¬ها و ... مواد جامد نیز به گونه¬های مختلف همانند توده ، کلوخه ، دانه ، پودر و یا گرد و غبار در صنعت تولید شده یا به کار می¬روند . مهمترین شکل از مواد جامد که دارای اثرات فیزیولوژیک قابل توجه می¬باشد ، گرد و غبار آنهاست ، زیرا هنگامی که گرد و غبار در هوا منتشر می¬شود ، از راه استنشاق وارد بدن شده و اثرات خود را ( بسته به نوع ، مقدار، اندازه ذره و طول مدت تماس ) ظاهر می¬سازد . گرد و غبار به عنوان یکی از آلاینده¬های مهم هوای محیط کار شناخته می¬شوند و گستره وسیعی از بیماری¬ها و عوارض ناشی از کار را سبب می¬شوند . از این رو در بهداشت حرفه¬ای و سم شناسی صنعتی از اهمیتی ویژه برخوردارند.
آلاینده¬های شیمیایی و تقسیم بندی آنها
کره زمین به وسیله اتمسفر گازی شکل که دارای ترکیب معینی است احاطه شده است . در این اتمسفر حدود 09/78 درصد نیتروژن ، 95/20 در صد اکسیژن ، 93/. در صد آرگون ، 03/0 در صد دی اکسید کربن و مقادیر ناچیزی نئون ، هلیوم ، کریپتون ، هیدروژن ، گزنون ، مواد رادیواکتیو ، اکسیدهای ازت و اوزون وجود داردکه ممکن است در هر محل با چنددر صدی بخار آب مخلوط شود. مقدار هر یک از این گازها که از حد معمول بیشترشود و یا هر ماده دیگری غیر از آنها که در اتمسفر وجود داشته باشد ، ماده آلوده کننده یا آلاینده دانسته می¬شود. آلاینده¬ها را می¬توان برحسب حالت فیزیکی ، ترکیب شیمیایی و یا اثرات فیزیولوژیک آنها تقسیم بندی کرد.

تقسیم بندی آلاینده¬ها بر اساس حالت فیزیکی
بر این اساس می¬توان آلاینده¬ها را به دو دسته گازها و بخارات و مواد معلق تقسیم کرد .
1.گازها و بخارات
به طور کلی ، گاز به ماده¬ای گفته می¬شود که در بالای درجه حرارت بحرانی خود قرار دارد و بخار به ماده¬ای گفته می¬شود که در حالت گازی در درجه حرارتی قرار دارد که آن درجه حرارت پایینتر از درجه حرارت بحرانی است و به همین دلیل با افزایش فشار می¬توان آن را به مایع تبدیل کرد . به دیگر سخن ، گازها موادی هستند که در دمای 25 درجه سانتیگراد و فشار 1 اتمسفر حالت گازی داشته و بخار ، حالت گازی موادی است که درجه حرارت و فشار یاد شده به صورت مایع یا جامد می¬باشد. تعداد گازها بسیار زیاد است . برخی در فرایندهای صنعتی به عنوان ماده اولیه مورد استفاده قرار می¬گیرند و برخی دیگر به عنوان فراورده¬های نهایی تولید می¬شوند. بیشتر گازها دارای بوی نافذ بوده و حتی در مقادیر ناچیز ، پس از انتشار ، قابل تشخیص هستند . برخی از آنها دارای رنگ خاص بوده و در تراکم¬های معین می¬توان این رنگ را تشخیص داد . برای نمونه ، گاز کلر سبز و بوی آن نافذ و خفه کننده است . رنگ اکسید ازت زرد خرمایی و محرک و سرفه آور است . بخارات برم نیز قهوه¬ای خرمایی و خفه کننده می¬باشد . همچنین تعدادی از گازها دارای رنگ و بوی خاصی نیستند و یا به عبارت دیگر بی¬رنگ و بی¬بو می¬باشند و از این رو ، وجود آنها به آسانی حس نمی¬شود . این گازها در صورتی که خاصیت سمی داشته باشند بسیار خطرناک هستند . نمونه¬هایی از این گونه گازها مونواکسیدکربن و دی اکسیدکربن می¬باشند . افزون برداشتن خاص سمی ، برخی از گازها اشتعال پذیرند و ممکن است در اثر عدم تشخیص وجود آنها و برخورد شعله ، آتش سوزی¬های بزرگ را ایجاد کنند و خسارات جانی و مالی زیادی به بار آورند .
 از این رو ، مسئله نشت گاز ، جستجو و تعیین
 مقدار آنها در صنعت اهمیتی ویژه دارد.                       
2.مواد معلق
انتشار و پراکندگی ذرات ذره¬بینی جامد و یا مایع در یک فاز گازی خاص و یا در هول آئروسول نامیده می¬شود . به این ترتیب ، مواد معلق شامل تمام ذرات گوناگونی است که در فضای محیط زیست یا محیط کار آئروسول موجود باشند . بر این اساس ، مواد معلق در برگیرنده گرد و غبار ، مه ، دود ، دمه ، مه¬دود و افشانه ( اسپری ) خواهد بود . در مقابل آئروسول ، اصطلاح هیدروسول قرار دارد که به سیستم¬های پراکنده در آب گرفته می¬شود. سوسپانسیون و امولسیون گونه¬هایی از هیدروسل هستند .
الف- گرد و غبار : گرد و غبار در اثر جدا شدن و شکستن مواد جامد و تبدیل آنها به ذرات کوچک تشکیل می¬شود و معمولاً در هوا برای مدتی شناور و معلق می¬ماند . اعمال مکانیکی مانند خردکردن ، اره کردن ، شکستن ، مته کردن ، ساییدن ، منفجرکردن و غیره ... باعث تولید گرد و غبار می¬شوند . این ذرات ممکن است بسیار ریز بوده و از ذرات قابل دیدن با چشم تا ذره¬بینی و فراذره¬بینی تغییر کنند . انتشار و پراکندگی ذرات گرد و غبار در محیط می¬تواند بر روی افرادی که با آن تماس می¬یابند اثر نامطلوب به جا گذاشته و عوارض و بیماری¬های گوناگونی ایجاد کند عوارض و بیماری¬های حاصله ، به جنس گرد و غبار ، اندازه ذرات ، طول مدت استنشاق و حساسیت فردی بستگی دارد .
ب- مه : مه عبارت است از آئروسل¬های قابل دیدن که به صورت ذرات و قطرات ریز مایع در هوا تولید می¬شوند . مه در اثر تراکم بخار آب در شرایط فیزیکی خاص از نظر دما و فشار ایجاد می¬گردد. برخی از آلاینده¬ها در صنعت به شکل مه در هوا منتشر می¬شوند. برای نمونه ، در عملیات آبکاری کروم ، بخارات اسیدکرومیک به صورت میست ( مه ) اسید در آمده و هوای محیط کار را آلوده می¬سازد .
ج- دود : دود در اثر سوختن مواد آلی مانند چوب ، روغن ، چربی ، بافت¬های حیوانی ، لاستیک و ... تولید می-شود و عبارت است از ذراتی که در اثر سوختن ناقص دارای مقدار زیادی کربن هستند .
د- دمه : دمه یا دود فلزی عبارت است از ذرات فلزی جامد که از سطح فلز مذاب خارج شده و در هوا منتشر می-شوند . تشکیل دود فلزی معمولاً با انجام یک واکنش شیمیایی مانند اکسیداسیون همراه است . ذرات دود فلزی بسیار کوچک¬اند و اندازه آنها معمولاً کمتر از یک میکرون (2/0 تا3/0 میکرون ) می¬باشد به همین دلیل ، دودهای فلزی پس از استنشاق می¬توانند به سادگی به قسمت¬های پایینی ششها ( حبابچه¬های ششی ) رسیده و سپس همانند گازهای تنفسی به داخل جریان خون سرازیر گردیده و عوارض شدید را ایجاد کنند . دودهای فلزی در اثر ذوب فلزاتی مانند سرب ، کادمیوم ، روی ، آهن و ... تولید می¬شوند و خطرهای آنها برای کارگرانی که در این صنایع کار می¬کنند بسیار زیاد است .
ح- مه¬دود : مه دود یا اسماگ اصطلاحی است که از دو واژه مه و دود (فوگ و اسموک) برگرفته شده و به آلودگی¬های وسیع اتمسفری ناشی از آلاینده¬های صنعتی و منبع طبیعی اطلاق می¬شود. آلودگی هوا در شهرهای بزرگ اغلب از نوع مه¬دود است .
ج- افشانه : به کار بردن آئروسولها ، سوسپانسیون¬ها و یا امولسیون¬ها تحت فشار و به صورت پاشیدنی به نام افشانه شناخته می¬شود . در برخی صنایع ، به ویژه در صنعت خودروسازی ، رنگ¬ آمیزی بدنه خودرو به روش افشانه انجام می¬گیرد و ماده رنگی به شکل ذرات بسیار ریز بر روی سطح پاشیده می¬شود. همچنین در کشاورزی و بهداشت ، مواد آفت¬کش و حشره¬کش¬ها به وسیله تلمبه سم¬پاش به صورت افشانه به مصرف می¬رسد.
چ-امولسیون : امولسیون عبارت است از تعلیق ذرات ریز مایع در یک مایع دیگر که به کمک مواد امولسیون¬ساز انجام می¬پذیرد .
تقسیم بندی آلاینده¬ها بر پایه ترکیب شیمیایی
 تقسیم بندی آلاینده¬ها بر این پایه معمولاً بر اساس چگونگی ترکیب شیمیایی انجام می¬گیرد . آلاینده¬ها در سم-شناسی صنعتی بر این پایه تقسیم بندی می¬شوند .
تقسیم بندی آلاینده¬ها بر پایه اثرهای فیزیولوژیک
به طور کلی ، تقسیم بندی آلاینده¬ها بر این پایه نمی¬تواند رضایت بخش باشد ، زیرا در مورد گازها و بخارات نوع اثر فیزیولوژیک به تراکم ماده بستگی خواهد داشت ، مثلاً یک گاز یا بخار در یک تراکم مشخص ممکن است دارای خاصیت بیهوشی آور باشد ، در حالی که همان ماده در تراکم کمتر فاقد اثر بیهوشی آور بوده و بر دستگاه خونساز اثرگذارد.اگر چه قرار دادن یک ماده خاص در یک دسته ویژه و جداگانه به طور درست امکان¬پذیر نیست ، اما می¬توان تقسیم بندی آلاینده¬ها را بر پایه اثرهای فیزیولوژیک به صورت زیر خلاصه کرد.
1-مواد التهاب آور و محرک :مواد محرک دارای اثر سوزاننده و تاول آور بوده و سطح مخاط مرطوب را متورم می¬کنند . در مورد اثرات سوء ناشی از این مواد گفتنی است که عامل غلظت دارای اهمیتی بیشتر نسبت به عامل زمان و طول مدت تماس می¬باشد . برخی مواد محرک قسمت دستگاه تنفسی را بیشتر تحت تأثیر قرار داده و آسیب می¬زنند . از جمله این نوع مواد می¬توان به آلائیدها ، گرد و غبار قلیایی ، آمونیاک ، اسیدکرومیک ، اسید فلوئوریدیک ، گازهای سولفور و سولفوریک اشاره کرد. تعدادی از مواد محرک ، هم قسمت بالایی و هم بافت شش را تحت تأثیر قرار می¬دهند مانند فلوئور ، کلر ، برم ، ید و اکسیدهای کلر . برخی مواد ، محرک قسمت¬های پایینی دستگاه تنفس و حبابچه¬های ششی هستند مانند : دی اکسیدازت ، ازت و فسژن ، تماس شدید با محرک¬های ریوی حتی می¬تواند به مرگ حاصل از خفگی منجر شود.
2-مواد خفگی آور : مواد خفگی آور اثر خود را به علت اختلالی که در اکسیداسیون بافت¬ها ایجاد می¬کنند ، ظاهر می¬سازند . این دسته از مواد به دو گروه خفگی آور ساده و مواد خفگی آور شیمیایی تقسیم می¬شوند . مواد خفگی آور ساده ، گازهایی هستند که باعث پایین آمدن فشار نسبی لازم جهت اشباع خون از اکسیژن خواهند شد . از جمله این مواد می¬توان به دی اکسیدکربن ، هیدروژن ، متان ، اتان ، نیتروژن ، هلیوم و اکسید ازت اشاره کرد . از سوی دیگر ، مواد خفگی آور شیمیایی به علت داشتن اثر شیمیایی ، عمل حمل اکسیژن به وسیله خون از ششها را مختل کرده و یا اکسیداسیون بافت¬ها را ( هر چند که خون دارای اکسیژن کافی باشد ) به هم می¬زند . منوکسیدکربن که با هموگلوبین ترکیب می¬شود ، سیانوژن ، اسید سیانیدریک و نیتریلها که از اکسیداسیون بافت¬ها به وسیله کاتالیستهای سلولی جلوگیری می¬کنند ، از جمله این مواد هستند. همچنین آنیلین ، متیل آلانین و نیتروبنزن تولید مت هموگلوبین کرده فشار خون را پایین می¬آورد و باعث اختلال تنفس می¬شود.                  
3-مواد بیهوشی آور مخدر: این دسته از مواد اثر خود را به عنوان مواد بیهوشی آور ساده بدون ایجاد عوارض شدید سیستمیک ظاهر می¬کنند و تعدادی از آنها دارای اثر رخوت آور بر روی سلسله اعصاب مرکزی می¬باشند. در زیر برخی از این مواد به ترتیب و برحسب زیاد شدن خاصیت بیهوشی آورشان معرفی شده¬اند  : هیدروکربن-های استیلنی ، هیدروکربن¬های اتیلنی و استرها .
4- سموم سیستمیک : موادی که باعث آسیب برخی از اندام¬های داخلی می¬شوند مانند بیشتر هیدروکربن¬های هالوژنه موادی که باعث آسیب دستگاه خونساز می¬شوند مانند بنزن ، فنولها ، تولوئن ، گزیلن و نفتالین -  سمومی که باعث آسیب عصبی می¬شوند از قبیل متانول و تیوتن فلزات سمی مانند سرب ، جیوه ، کادمیوم ، منگنز ، بریلیوم ، آنتی موان و ...- مواد معدنی غیر فلزی سمی مانند آرسینیک ، فسفر ، گوگرد
5- سایر مواد معلق غیر از سموم سیستمیک : گرد و غبارهای سمی که ایجاد فیبروز ششی می¬کنند ، مانند سیلیس و آزبست گرد و غبارهای بی اثر مانند کربن و سیمان گرد و غبارهای آلی که حساسیت ایجاد می¬کنند مانند گرده گیاهان ، چوب و ...- مواد محرک مانند اسیدها ، قلیاها ، کرومات¬ها و فلوئورها باکتری¬ها و سایر موجودات ذره¬بینی

با تشکر عبدالستارآسکانی

پیام ایمنی-Safety Message...